25.10.13

Winsor and Newton watercolour colour mixtures

Hints by a professional painter

Preservation of moist watercolours in pans
These colours are freely soluble and will become too soft for convenient use if allowed to absorb an excess of moisture. To avoid this, the box should not be put away after use until the colours have dried to their original consistency. This is most essential in damp and humid climates.
     Do not dry by applying heat. It is sufficient to leave the box open in a warm, dry, dust-free atmosphere for a few hours. In circumstances where this is impossible, as with outdoor sketching, the drying out should be attended to at the earliest opportunity.
     Replace used colours with fresh pans or colour cut from pans. In view of their liquid consistency, colours from tubes are not recommended for this purpose; but if they are used, the box must always be used in a horizontal position.
     In most tropical climates, it is advisable to keep in the colour box a piece of blotting paper sprinkled with any good disinfectant. This will assist in preventing the formation of mildew.
     Slow drying colours – No special colours are needed for use in hot climates, but where considered desirable, drying can be retarded by the addition of a few drops of glycerine to the mixing water.

Colour mixtures
Every colour has 4 qualities …
     1. Hue – e.g. red, blue, yellow.
     2. Value – light or dark.
     3. Chroma or purity – i.e. the extent to which the hue is free from any white constituent.
     4. Temperature, i.e. the degree of warmth or coldness from an aesthetic point of view. The distinction between "warm" and "cold" colours is purely artistic and has no physical basis.
     We mix colours to modify one or more of these qualities.
     When matching a colour choose the nearest you have to it and modify it by the mixture of only one other colour if possible. The mixture of three or more colours will sully them considerably.
     Water colours are lightened by the addition of water or white. The former, as a rule, gives a more transparent effect, by allowing more of the white of the paper to shine through the paint. The latter gives an opaque colour – body colour. An opaque added to a transparent colour necessarily produces a more or less opaque mixture.
     It is easier to decrease than to increase the brilliance of a colour – therefore work with brilliant colours.
     A colour is "degraded", or partially neutralised or greyed, by the addition of black, brown, grey or neutral colour or by mixing some of its "complementary" or opposite colour with it. Roughly the main complementaries are yellow and violet, orange and blue, and red and green.
     Colour can be "local" or "atmospheric". The house painter uses local colour; the painter, especially the landscape painter, uses atmospheric colour, i.e. local colour modified by atmosphere. Local colours appear more neutral the farther they are away – perspective of colour.
     Local colour is modified by light, atmosphere (distance), texture and reflection. To some extent every object is a mirror reflecting something of the colours of nearby objects.
     The early watercolour painters laid in their shadows first with a neutral or shadow colour. When this was dry, they washed their local colours over it. The more recent practice is to prepare separate mixtures for the shadow practices.
     Colour can be "flat" or "graduated". The former is uniform, the latter lighter and darker, warmer and cooler, brighter and duller, and varies in hue in different strengths. "Broken colour" is colour varied by the introduction of another colour broken into it.
     Colours may be mixed on the palette or on the painting ground, e.g. paper or card. On the palette the colours may be mixed to a uniform hue. On the painting ground two or more colours may be allowed to run or fuse together, or are worked together without preliminary mixing on the palette. Or one colur may be laid over another.
     If this latter method is applied to watercolour painting it is usual for the first colour to be "washed over" with plain water as soon as it is dry, in order that no loosely held pigments may nix with, and sully, the succeeding wash.
     The range of colours chosen by any particular painter as those most suitable for his special type of work is usually spoken of as his "palette", although strictly speaking, the term belongs to the portable surface provided with a thumbhole, on which colours are laid ready for use. While, however, we know the "palette" used by the greatest masters, it should not be assumed that by adopting the same set of colours we can arrive at the perfection attained by any of these great artists.
     To gain experience in colour mixing, the palette should include as few colours as possible. The result obtained by mixing colours together necessarily depends on the proportions in which they are blended, and the precise hue required can only be arrived at by experiment. Where the constituents of a mixture differ in strength one should start with the weaker colour, and then gradually add the stronger one until the desired result is obtained.
     The three "Primary" colours, from the colour mixer's point of view, are Yellow, Red and Blue. They are so called because by mixing paints of these three hues all other hues may be obtained and that the same result cannot be obtained from paints of any other three colours. In the three colour printing process, where the conditions of colour mixing are much the same as with the artists' paints, the best results are arrived at by using 1 a pure Yellow, 2 a rather bluish Red (like Carmine) and 3 a somewhat greenish Blue (of Prussian Blue type).
     The three "Secondary" colours, Orange, Green and Violet, are obtained by mixing two of the Primaries. And finally the so-called "Tertiary" colours are the result of mixing two of the secondaries; but since, when we perform this operation, no fresh hue can be produced, and we merely obtain a duller variety of one of the primary or secondary colours, the term is now obsolete.
     Greens are made by mixing yellows, or oranges, or browns with blues.
     Purples and Violets by mixing red or crimson with blue.
     Browns are orange mixed with blue or green or grey.
     Greys result from mixtures of three primaries or two secondary colours.
     Yellows require the greatest care as yellow sullies very easily. Reducing the brilliance or tone of a pale yellow by adding black gives it a greenish hue. To darken yellow, whilst retaining its warmth, use brown instead of black.
     When, with a limited palette, you can match the local colours of objects of a flat or uniform hue, learn to graduate the colour to suggest modelling. Then place near the coloured object another of a different hue and try to render the reflection of one object in the other by interchanging their colours. Finally, learn to modify local colour by atmosphere, placing, as far away as possible, an object the local colour of which you have already mixed and match the colour as it appears in the distance.
     A good way to acquire experience in colour mixing is to copy a painting as exactly as possible. The mixtures specified below must be looked upon as preliminary suggestions which by no means exhaust the possibilities. Make these mixtures and then try to produce the same colours by other mixtures.
     White has been excluded from watercolour mixtures, though its moderate use with colours often adds to their subtlety.
     The addition of a very little of another colour to the suggested mixture sometimes increases their subtlety, but at the risk of making them duller, on the general principle that every additional colour added to a mixture is a step towards blackness.
     The subject is more fully discussed in Notes on Colour Mixing by Hesketh Hubbard, published by Winsor and Newton, 1948.

Some suggested colour mixtures
The basic colour of the mixture is mentioned first; generally only small quantities of the second and third colours should be added.

Landscape

Skies
Cool Grey – Cobalt Blue and Vermilion; Cobalt Blue and Light Red.
Warm Grey – Cobalt Blue, Light Red and Yellow Ochre.
Dark Grey – Winsor Blue and Indian Red.
Blue – Cerulean Blue; French Ultramarine graduated through Cobalt Blue to Cobalt Blue mixed with Vermilion or Rose Madder Genuine at the horizon.
Light Clouds – Cobalt Blue or French Ultramarine and Indian Red; Cobalt Blue, Light Red and Yellow Ochre; Lamp Black and Raw Umber.
Moonlight – French Ultramarine and Burnt Sienna; French Ultramarine, Rose Madder Genuine and Viridian.
Grass – Viridian and Raw Sienna; Viridian and Cadmium Yellow Pale (bright, sunny green); Viridian, Yellow Ochre and Vermilion; Yellow Ochre and French Ultramarine; Winsor Blue and New Gamboge; Winsor Blue and Raw Sienna or Yellow Ochre.
Foliage – Viridian and Cadmium Yellow; Viridian and Raw Sienna; Viridian and Burnt Sienna; Viridiad and Burnt Umber; Cadmium Yellow and Light Red or Burnt Sienna (autumn foliage).
Tree trunks – Viridian and Indian Red; Burnt Umber and Cobalt Blue; Indian Red and French Ultramarine.
Distances – French Ultramarine and Rose Madder.
Broken foregrounds (earth showing through) – Indian Red and Yellow Ochre; Rose Madder Genuine and Viridian; Indian Red and French Ultramarine.
Weeds in foreground – Viridian and Raw Sienna; Winsor Blue and Raw Umber.
Roads and paths – Yellow Ochre and Light Red; Yellow Ochre and Rose Madder Genuine; Burnt Umber, Cobalt Blue and Viridian; Payne's Gray.

Buildings
Red brickwork – Light Red and Burnt Umber.
Stonework – Raw Umber and French Ultramarine; Raw Umber and Lamp Black.

Animals
Sheep – Yellow Ochre and Indian Red.
Cattle – Burnt Sienna and Indian Red; Burnt Sienna and French Ultramarine; Raw Sienna, Rose Madder Genuine and Sepia.
Brown horses – Burnt Sienna and Indian Red; Burnt Umber, Indian Red and Ivory Black.

Seas
Stormy waves – Cobalt Blue and Raw Umber.
Tough of waves – Viridian and Rose Madder Genuine.
Big waves – Viridian and French Ultramarine for deep water; more green when nearer to shore; pure Viridian for green seen through extreme tip of waves against the light.
Green reflections under boats in sea water – Viridian with a little Raw Sienna.
Tanned sails or boats – Burnt Sienna and Burnt Umber; Indian Red and Burnt Umber; Light Red and Burnt Umber.
White sails – Thin wash of Yellow Ochre or Raw Sienna.
Warm, sandy beach – Raw Umber, Rose Madder Genuine and Cobalt Blue.
Rocks – Burnt Umber and Cobalt Blue; Burnt Umber, French Ultramarine and Viridian.
Seaweed on rocks – Burmt Sienna and Viridian.
Green weed on quayside – Viridian and Raw Sienna.
Anti-fouling composition on ships – Light Red.
Smoke – Cobalt Blue and White; French Ultramarine and Burnt Sienna.

Figure painting
Flesh – Rose Madder Genuine and Yellow Ochre; Indian Red and Raw Sienns; Wermilion and Yellow Ochre.
Darker shades – Indian Red and Raw Sienna.
Green hues – Viridian and Light Red.
Greys – Indian Red and Ivory Black.
Strong shadows – Indian Red and Raw Umber.
Fair hair – Burnt Umber and Raw Sienna; Indian Red and French Ultramarine (in depths of hair).

Flowers
A wider range of bright colours is required for flower painting. The following might usefully be employed – Aureolin, Cadmium Orange, Cobalt Violet, Hooker's Green Dark, Manganese Blue, New Gamboge, Permanent Blue, Permanent Magenta, Permanent Rose, Scarlet Lake and Winsor Green.

All the mixtures mentioned can be made from the following permanent or reasonably permanent colours. As he/she progresses the painter should be able to reduce their number …

*Burnt Sienna,
*Burnt Umber,
Cadmium Yellow,
Cadmium Yellow Pale,
*Cerulean Blue,
*Chinese White,
*Cobalt Blue,
French Ultramarine,
*Indian Red,
*Lamp Black,
*Light Red,
New Gamboge,
Payne's Gray,
*Raw Sienna,
*Raw Umber,
Rose Madder Genuine,
*Sepia,
Vermilion,
*Viridian,
Winsor Blue,
*Yellow Ochre.

*Denotes absolutely permanent colours.


Winsor and Newton Artist's Watercolours

Lemon Yellow – Cool, toward green. Somewhat opaque; very little staining; slight sediment. Very cool, veering towards green. Can be washed off most papers completely. Weak in tinting strength, it almost disappears in mixture with other colours.

C
admium Yellow – Almost centre of yellow on colour wheel. Slightly opaque; some staining. Close to a true yellow on the colour wheel, neither towards green or orange. It holds its tinting strength well in mixtures. A good all-round yellow.


Cadmium Yellow (Pale, Medium, Deep) – Warm (all). Some opacity (all); all have some sediment, although there's still a stain left after you wash them off. Good, warm, permanent work-horse colours. They mix well, adding a little opacity in maximum intensity washes. The Deep seems almost orange in a rich mix. Pale with Intense Blue gives yellow-greens.

Gamboge and New Gamboge – Warm. Somewhat staining; fairly transparent – New isn't as transparent as the original Gamboge. Good for mixing the greens of foliage with Intense Blue.

Cadmium Orange – Warm. Somewhat opaque; a lot will wads off, but a definite yellow-orange stain will remain; some sediment. Looks like the perfect orange – neither warm nor cool – as it comes out of the tube, but it tends towards yellow in mixtures and dilution. Best of oranges available.

Cadmium Red – Pale and Deep – Warm. Both opaque; some staining when washed off; some sediment. Like the Cadmium Yellows, the Cadmium Reds are good and permanent colours, somewhat opaque especially in maximum intensity. Cadmium Red Light makes good oranges when mixed with yellow. Cadmium Red Deep does not make  bright, clear violets when mixed with any of the blues.

Scarlet Lake – Warm, but past true red and a bit towards violet. Very transparent; stains; very little sediment. A brilliant red, redder than Alizarin Crimson, clearer than the Cadmiums, it mixes well with all colours holding its own while influencing all mixtures.

Alizarin Crimson – Warm, but on the violet side. Very transparent; stains with a vengeance; little sediment. Another work-horse colour that serves well as an all-round red, towards violet. Mixes well, but tends to overpower weaker tint colours … use with discretion in such cases. With Intense Blue it makes rich, intense darks and luminous violets.

Ultramarine – ordinary and French – Cool, slightly towards violet. Transparent; practically no staining if carefully lifted off good paper; some sediment. A wonderful, permanent, indispensable colour, long a 'must' in every paint box. French is slightly warmer than ordinary. Holds its own in most mixtures, never seeming to 'seize' or dominate other colours, out-of-proportion to its quantity. Combined with the earth colours to produce wonderful sedimentary, granular washes – with Light Red it produces a grainy or mottled effect.

Cobalt Blue – Cool, close to centre of blue position on colour wheel. Somewhat opaque; practically no staining, as Ultramarine; some sediment. Close to a true blue, but not as intense as one should be. Very permanent, but a little weak in tinting strength when combined with stronger colours. Excellent for glazes to produce atmospheric effects. Used as a wash in distant parts of landscapes to convey recession. Mixed with Yellow Ochre for greens.

Cerulean Blue – Cool, slightly towards green. Quite opaque; practically no staining; fair amount of sediment. An old, reliable and permanent colour, which like Cobalt, is useful in glazing to obtain atmospheric effects. Its name comes from the Latin word 'caeruleus' – sky blue. Will settle into the grain of the paper, creating textural effects.

Intense Blue – Cool, slightly towards green. Very transparent; very staining; no sediment. A powerful blue, edging towards green. Dominates every colour its mixed with unless care is taken. Add this blue a little at a time, with lots of water in skies. Mixed with Gamboge, Raw Sienna, Burnt Sienna for greens.

Viridian – Cool, slightly towards blue. Transparent; leaves some stain; some sediment. A permanent, reliable middle green. Doesn't dominate other colours like Intense Green. A good all-round green.

Intense Green – Cool, nearly on centre of green on colour wheel. Very transparent; very staining; no sediment. Very potent in tinting strength, will dominate and stain every colour its mixed with … so use with caution, a little at a time!

Hooker's Green Dark (and Light) – Cool, but leans towards yellow a little. Transparent; some staining; very little sediment. A popular colour, especially for painting foliage. Many mix greens from various blues and yellows. Hooker's green Light is less permanent.

Yellow Ochre – Nearly centre of yellow on colour wheel as a grayed yellow. One of the most opaque of all watercolours; no staining, can be almost completely washed off the paper; sedimentary. A real 'must' for most artists. Soft and never dominating, it's still a most useful colour that mixes well with all other colours, and adds a subtle glow to passages by itself. Excellent in glazing over more 'staining' colours. Mixed with blue it gives semi-opaque greens.

Raw Sienna – Nearly centre of yellow on colour wheel as a grayed yellow. Fairly transparent; stains slightly; some sediment. An alternative for Yellow Ochre. A very permanent earth colour – a grayed yellow on the colour wheel. Good mixed with reds and browns for autumn landscapes. Mixed with Intense Blue to make rich greens and deep olives.

Burnt Sienna – Warm. Transparent; stains slightly; some sediment. The reddest of all the earth colours. Permanent. A marvellous mixer … one of the most useful of all the colours. Good for autumn. Mixed with blue to make rich greens.

Raw Umber – Cool. Slightly opaque; no staining; some sediment. Varies from green to yellow, depending on brand. This old reliable earth colour is a grayed yellow-green, usually slightly towards yellow.

Burnt Umber – Warm. Fairly transparent; leaves a little stain after being sponged off; some sediment. Very permanent, warm reddish colour by itself. It tends to deaden some other colours, especially if the mix is more than two colours. Mixed with blue to create greys. A touch of it tales the rawness out of a bright blue.

Payne's Gray – Cool. Transparent; slightly staining; a little sediment. A great favourite with beginners. It tends to dry a great deal lighter in value than it looked when wet. Equally good, or better, grays can be mixed with complements. Can be made from Intense Blue and Burnt Umber.

Lamp Black – Cool. Somewhat transparent in dilution; moderate staining. Permanent, cool and weaker than Ivory Black. Made from pure carbon, usually with soot as the source.

Ivory Black – Warm. Somewhat transparent in dilution; very little staining. Most used black by painters. Very permanent … now made from animal bones, originally from burnt ivory. Mixed with yellows for greens, or a touch to tone down a too brilliant blue.




7.10.13

Bylchau'r Wyddfa

Taith Clwb Mynydda Cymru
Sadwrn, Medi'r 14eg

Un ar bymtheg a fentrodd i Ben y Pas ar fore braf – Charli, Sioned, Clive a Rhiannon o Gaernarfon, Morfudd, Cemlyn, Sian Shakespear, Richard o Ruthun, 3 o ffyddloniaid Penmachno, Gareth a Ros, a Iolyn a'i ferch Meleri, a minnau – y maes parcio'n orlawn am 8.15. Y rhan fwyaf o'r criw wedi parcio ym Mhen y Gwrhyd a cherdded i fyny, eraill yn dod ar y Sherpa o Lanberis.

Cychwyn ar hyd y Pyg i'n bwlch cyntaf – Bwlch y Moch – gan sylwi a thrafod y mynegfaen newydd ar y bwlch a'r llall sy'n dangos y ffordd at y Grib Goch chydig lathenni uwchlaw. Dilyn y llwybr hwnnw ond gwyro i'r dde cyn gwaelod y grib a dilyn llwybr yr 'high level' (enw Cymraeg?) uwchben Cwm Beudy Mawr tuag at y grib ogleddol – sawl un o'r criw heb ei wneud o'r blaen ac wedi synnu pa mor agored oedd! Degau ar ddegau o bobol yn anelu am y grib uwch ein pennau.

Rowndio'r grib i mewn i Gwm Glas Uchaf – manlaw niwlog ar brydiau – a dilyn godre'r Grib Goch o dan Bwlch Coch a Chrib y Ddysgl gan gadw uwchben Llyn Glas a heibio gwaelod trwyn Clogwyn y Person i gael ein paned gyntaf uwchlaw Llyn Bach … Iolyn wedi cael ordors i dynnu lluniau'r man lynnoedd sydd o gwmpas Yr Wyddfa.

Igamogamu i fyny'r llethr uwchben Cyrn Las gan ddod allan ar yr ysgwydd uwchben Clogwyn Coch – cannoedd ar eu ffordd i fyny o Lanberis (i wrando ar Mike Peters?) – Sioned yn ein gadael gan fynd lawr i Lanberis. Ymlaen i lawr gan groesi'r rheilffordd a dilyn nant fechan i lawr i Gwm Du'r Arddu – 5 o rai mentrus yn cael ei denu i sgramblo teras dwyreiniol y Clogwyn Du, y gweddill ohonom yn dilyn y marian ochr arall y llyn a chael ail baned wrth Faen Du'r Arddu.

Tywydd wedi poethi erbyn hyn – ymlaen at ein hail fwlch, Bwlch Cwm Brwynog, trwyddo ac i lawr heibio Llyn Ffynnon-y-gwas gan ddisgwyl gweld y sgramblwyr yn dod lawr i'n cyfarfod. Dod ar draws criw Cwn Achub Mynydd yn ymarfer ar lawr Cwm Clogwyn – sylweddoli'n hwyrach fod yr holl fwytha gafodd y ci wedi drysu'r creadur. Y sgramblwyr yn dod i'r golwg – wedi osgoi'r Teras – rhy wlyb a llithrig. Dilyn yr afon i fyny at Lyn Coch a chael paned a phwyllgor hir cyn penderfynnu dilyn y llethr serth i fyny at fwlch? arall, Bwlch Main yn hytrach na rowndio at Fwlch Cwm Llan.

Dilyn y grib i fyny at fynegfaen y Watkin o dan y copa – colli 4 arall yma, Clive a Rhiannon a Iolyn a Meleri gan ei bod yn hwyrhau – ac i lawr y Watkin at Fwlch y Saethau a phenderfynnu mynd dros y Lliwedd yn hytrach na mynd lawr y Gribin. Heibio bwlch arall  – Bwlch y Ciliau – ac i fyny'r Lliwedd, paned olaf, a dilyn gweddill y bedol at Llyn Llydaw a'r Llwybr Mwynwyr yn ôl – roedd hi wedi troi'r 7 erbyn i ni gyrraedd Pen y Pas.

Diwrnod da, hir a blinedig – diolch i bawb am eu cwmni.

Hon ydi fy hoff daith i ar Yr Wyddfa ac fe'i 'darganfyddais' wedi darllen amdani mewn llyfr gan Showell Styles, The Mountains of Snowdonia, Gollancz, 1973 … fe ddilynwn ei daith ef y tro nesaf! Jim Perrin yntau wedi ei ysbrydoli ganddi ac yn son amdani ym mhennod gyntaf ei lyfr am Yr Wyddfa, Snowdon, Gomer, 2012.

Linc i fanylion taith Showell ac erthygl gan Perrin yma …

http://maldwynperis.blogspot.co.uk/2013/09/a-girdle-of-snowdon.html


… hefyd, hanes Showell yn treulio pythefnos yn gwneud y 14 copa!



  
 



4 llyn mewn un llun


27.9.13

Llythyr Pennal, Owain Glyn Dwr

Saif Owain Glyn Dwr yn amlwg ymhlith arwyr ac arweinwyr cenedl y Cymry. Arweiniodd wrthryfel yn erbyn llywodraeth Lloegr yng Nghymru a datblygodd weledigaeth o wlad annibynnol â'i heglwys a'i phrifysgolion ei hun.

Yn dilyn esiampl ei hynafiad enwog, y tywysog Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) a gynullodd gyngor o'i benaeithiaid ar aber Afon Ddyfi yn 1216, ym mhentref Pennalyn ystod y Garawys 1406, y llywyddodd y tywysog Owain Glyndwr dros Senedd olaf y Gymru annibynnol. Owain oedd etifedd mantell y Brenin Arthur, a Phendragon olaf Cymru. Yn 1404 fe'i coronwyd yn "Dywysog Cymru drwy ras Duw". Cefnogid Owain gan glerigion Cymreig a gawsai ei diarddel gan Rufain, a chan dywysogion ac uchelwyr ei bobl. Lluniodd bolisi ar gyfer y genedl Gymreig a'i heglwys a adwaenir hyd heddiw fel Polisi Pennal. Yr oedd hon yn rhaglen radical ac eang ei gweledigaeth sy'n dal hyd heddiw i danio'r dychymyg.

Rhan bwysig o ymgyrch Owain Glyn Dwr i'w sefydlu ei hun yn arweinydd ar Gymru annibynnol oedd ffurfio cynghreiriau â gwledydd sofran eraill, yn enwedig felly Ffrainc. Bu'n ymgysylltu â brenin Ffrainc yn 1404, ac yna yn 1406 ceisiodd ffurfioli'r bartneriaeth trwy ddatgan ei deyrngarwch i bab Avignon, Benedict XIII. Yn ystod y cyfnod hwn yr oedd dau Bab yn ceisio rheoli'r Eglwys – y naill yn Rhufain a'r llall yn Avignon yn Ffrainc. Yr oedd brenin Ffrainc, Charles VI, yn awyddus i gael ei holl gyngrheiriaid ef yn deyrngar i bab Avignon: yr oedd brenin Lloegr yn deyrngar i bab Rhufain.

Yn ogystal a derbyn cefnogaeth urddau crefyddol yng Nghymru, yn arbennig y brodyr Ffransisaidd a'r mynaich Sistersaidd, elwodd Owain yn fawr ar ffyddlondeb a phrofiad prif wyr Eglwysig yr oes. Brwydrodd llawer ohonynt ochr yn ochr ag ef … Gruffudd Vonge (Canghellor ac Archddiacon Meirionnydd), John Trefor (Archesgob Llanelwy), Hywel Cyffin (deon Llanelwy), Llywelyn ap Ieuan (Esgob Bangor), Ifan ap Bleddyn ap Gronw (Archddiacon Sir Fôn) a Dafydd ap Ifan ap Dafydd ap Gruffudd (Deon Bangor).


Gan fod y Cymry eisoes wedi tyngu llw o deyrngarwch i'r Brenin Rhisiart II, gwrthododd y genedl gydnabod Harri IV yn frenin cyfreithlon, a throsglwyddodd Owain Glyndwr ei deyrngarwch i Benedict XIII, y pab Ffrengig, ar y ddealltwriaeth y cyflawnid rhai amodau a fyddai o fudd i genedl y Cymry. Yn bennaf ymhlith y rhain oedd yr amodau a ganlyn …

Eglwysi Cymru i fod yn gyfan gwbl annibynnol ar Gaergaint, gyda sedd yr Archesgob yn Nhyddewi;

Dim ond dynion rhugl eu Cymraeg i gael eu penodi i fywoliaethau yng Nghymru;

Dim grantiau na gwaddoliadau o Gymru i'w talu i fynachdai a cholegau yn Lloegr;

Cymru i gael dwy brifysgol i addysgu ei chlerigion, y naill yn y gogledd a'r llall yn y de.

Gofynnodd Owain hefyd i'r Pab Benedict XIII drefnu croesgad yn erbyn Harri IV am fod hwnnw'n dinistrio eglwysi heb rheswm ac yn dienyddio'r offeiriaid. Gofynnodd i Siarl VI o Ffrainc ddefnyddio'i ddylanwad i berswadio'r Pab i dderbyn yr amodau uchod.

Y dyddiad ar lythyr Pennal yw 31 Mawrth, 1406, ac aed a'r llythyr i Baris gan genhadon Owain, sef Hywel Eddoyer a Maurice Kerry.

Mae 'llythyr Pennal' yn ddwy ran: un llythyr byr yn datgan bwriad Owain i ufuddhau i bab Avignon, a dogfen ffurfiol wedi'i selio â'i sêl fawr sydd yn gosod telerau ei deyrngarwch, gan gynnwys sefydlu eglwys annibynnol a dwy brifysgol yng Nghymru. Gosodir isod gyfieithiad o'r ddwy ddogfen. Mae rhan helaeth o'r ddogfen hir yn cynnwys adroddiad manwl ar y rhesymau pam y daeth yr ymraniad yn y babaeth i fod, a rhoir crynodeb yn unig o'r darn hwnnw.

Mae'r testun gwreiddiol wedi ei ysgrifennu yn Lladin. Ceir y cyfieithiad Saesneg yn: T. Matthews, Welsh Records in Paris (Carmarthen, 1910). Mae'r dogfennau gwreiddiol ar fenthyg o'r Archives Nationales de France, J516B.40 a J516.29.

Y llythyr byr …

Ardderchocaf dywysog, yr ydych wedi ei hystyried yn deilwng, ar sail yr anogaeth a anfonwyd, i ddysgu sut y gormeswyd ar fy nghenedl dros lawer blwyddyn a aeth heibio, gan lid y Sacsoniaid barbaraidd; ac am fod ganddynt lywodraeth drosom, ac yn wir oherwydd hynny, yr oedd yn ymddangos yn rhesymol iddynt ein sathru dan draed. Ond yn awr, ardderchocaf dywysog, yr ydych trwy lawer ffordd, o'ch daioni cynhenid wedi fy hysbysu i a'm deiliaid yn eglur ac yn rasol iawn ynghylch cydnabod gwir Ficer Crist. Yr wyf fi yn wir yn gorfoleddu â'm holl galon ar bwys y wybodaeth hon gan eich ardderchogrwydd; ac oherwydd fy mod wedi deall trwy hyn fod yr arglwydd Benedict, y pab goruchel, yn bwriadu gweithio â'i holl nerth i greu undeb o fewn Eglwys Duw. Gyda phob hyder yn ei hawl, a chan fwriadu cytuno â chwi hyd y gallaf, yr wyf yn ei gydnabod ef yn wir Ficer Crist, ar fy rhan fy hun, ac ar ran fy neiliaid trwy'r llythyron agored hyn, i'w cyflwyno yng ngwydd eich mawrhydi gan eu cludydd; ac o achos, ardderchocaf dywysog, y gorfodwyd eglwys archesgobol Tyddewi, trwy drais gan ddicter barbaraidd y sawl a deyrnasai yma, fel yr ymddengys, i ufuddhau i egwys Caer-gaint, a'i bod yn aros yn y darostyngiad hwn hyd heddiw. Dioddefodd eglwys Cymru lawer anfantais arall trwy law'r barbariaid hyn, fel y gosodir allan yn llawnach yn y llythron agored sy'n cyd-fynd â'r rhain. Erfyniaf yn daer ar eich mawrhydi i beri anfon y llythyron hyn at yr arglwydd y goruchaf bab, fel, gan eich bod wedi gweld yn deilwng ein codi o dywyllwch i oleuni, y byddwch yn yr un modd yn dymuno dinistrio a dileu trais a gormes yr eglwys a'm deiliaid, y ôl eich gallu digonol. A boed i Fab yr ogoneddus Forwyn hir gadw eich mawrhydi yn yr hawddfyd a addewir. Ysgrifennwyd ym Mhennal, ddiwrnod olaf Mawrth.

Yr eiddoch trwy adduned
Owain tywysog Cymru

Ar gefn y llythyr:

At yr ardderchocaf a hyglod dywysog, yr arglwydd Siarl, trwy ras Duw, brenin Ffrainc.


Y ddogfen ffurfiol …

At yr hyglod dywysog, yr arglwydd Siarl, trwy ras Duw, brenin y Ffrancwyr, y mae Owain trwy'r un gras yn anfon gydag anrhydedd y parch y mae tywysog o'r fath fri yn ei deilyngu. Bydded hysbys i'ch ardderchogrwydd ein bod wedi derbyn gennych ein herthyglau a ysgrifennir isod a gyflwynwyd inni gan Hugh Eddouyer, o Urdd Sant Dominic, a Maurice Kerry, ein cyfeillion a'n negeswyr ar yr wythfed dydd o Fawrth ym mlwyddyn ein Harglwydd 1406, yn ôl ffurf a'r perwyl a ysgrifennir isod:

Yn y lle cyntaf maent yn mynegi i'r dywededig arglwydd y tywysog gyfarchiad gwresog ar ran ein harglwydd y brenin a thrwy ei lythyron hyn. Y mae ein harglwydd y brenin yn dymuno'n fawr wybod am ei ystad ac am lwyddiant eu trafodaethau, ac y mae'n gofyn iddo ysgrifennu mor aml ac y gall, yr hyn a rydd iddo bleser mawr; a bydd yn sôn wrtho'n fanwl an ystad y dywededig arglwydd, y brenin, y frenhines a'u plant a'r arglwyddi eraill a'r tywysogion brenhinol; ac fel y mae gan ein harglwydd y brenin a'r tywysogion brenhinol eraill serch didwyll a chyfeillgarwch gwresog at y dywededig dywysog, ynghyd a sêl dros ei anrhydedd, ei ystad dda a'i ffyniant, ac yn hyn gall y dywededig arglwydd dywysog lwyr ymddiried.

Maent hefyd yn esbonio i'r un arglwydd, y tywysog, sut y mae ein harglwydd y brenin, sy'n ei barchu'n ddidwyll ac yn gariadus, yn awyddus iawn, gan eu bod wedi eu clymu a'u huno mewn materion ysbrydol a phethau eglwysig, iddynt allu cerdded gyda'i gilydd yn nhy yr Arglwydd. Y mae'r arglwydd frenin hefyd yn gofyn i'r un arglwydd dywysog ystyried yn ffafriol hawliau'r arglwydd bab Benedict XIII, oruchaf bab yr eglwys gyffredinol, ac y bydd iddo ddysgu a pheri i'w holl ddeiliaid, ddysgu; mae'r arglwydd frenin yn dal ei bod er lles ei enaid ac eneidiau ei ddeiliaid, ac er diogelwch a sicrwydd ei ystad, ac y bydd eu cyfamod wedi ei seilio'n gadarnach ac yn fwy dilys ym mantais ffydd ac yng nghariad Crist. Eto y mae pob Cristnogion ffyddlon i'w haddysgu eu hunain am wirionedd ymraniadau, ond o blith pawb, delir mwy ar dywysogion, oherwydd gall eu barn hwy arwain llawer ar gyfeiliorn, yn enwedig eu deiliaid sydd yn rhwym o gydymffurfio â barn eu gwell. Y mae hefyd er eu budd, yn rhinwedd eu dyletswydd, i ofalu trwy pob ymdrech y bydd ymraniadau felly yn cael eu dileu a'r eglwys yn cael undod yn Nuw. Ac oherwydd y dylai ef sy'n wir Ficer Crist gael ei adnabod a'i dderbyn gan yr holl ffyddloniaid yng Nghrist, tra dylai ef sy'n ymwthiwr, ac y gwyddus iddo trwy ddulliau ysgeler drawsfeddiannu'r esgobaeth apostolaidd sanctaidd, gael ei ymlid a'i daflu o'r neilltu gan yr holl ffyddloniaid fel anghrist. Ac i'r diben hwn dylent ymrwymo i ymdrechu hyd yr eithaf yn unol â gorchmynion y tadau sanctaidd, at ba nod y mae'r dywededig arglwydd frenin wedi llafurio nid heb gryn gost ac yn dal i lafurio'n ddiflino.

(Y mae rhan nesaf y ddogfen yn dweud sut yr aeth y negeswyr a ddaeth o Ffrainc ati i gyfiawnhau hawliau'r pab Benedict XIII trwy roi hanes manwl yr ymraniad yn y babaeth. Y mae brenin Ffrainc yn apelio ar Owain i ystyried yr holl hanes a bwrw ei goelbren o blaid Benedict XIII. Mae'r brenin yn addo ceisio sicrhau na fydd bygythiad i benodiadau 'pab Rhufain' yng Nghymru os bydd Owain yn cydnabod Benedict. Rhan olaf y llythyr yw datganiad Owain o'i fwriad).

Yn unol â thrafodaethau ein cyngor galwyd ynghyd uchelwyr ein hil ac esgobion ein tywysogaeth ac eraill a gynullwyd at y pwrpas hwn, ac o'r diwedd wedi archwilio a thrafod yn fanwl yr erthyglau uchod a'u cynnwys gan yr esgobion a'r clerigwyr, cytunir yn derfynol, gan ymddiried yn hawliau'r arglwydd Benedict, y pab sanctaidd goruchel Rhufeinig dros yr eglwys gyffredinol, yn enwedig am iddo geisio heddwch ac undod yr eglwys, a'i fod yn dal i'w ceisio yn ddyddiol yn ôl a ddeallwn, ac o ystyried gweithred galed gwrthwynebydd yr un Benedict yn rhwygo mantell diwnïad Crist, ac o'r cariad didwyll sydd gennym tuag at eich mawrhydi yn arbennig, bod y dywededig arglwydd Benedict i'w gydnabod yn wir Ficer Crist yn ein tir gennym ni a'n deiliaid, ac yr ydym trwy hyn yn ei gydnabod.

Ac o achos bod yr erthyglau isod, ardderchocaf dywysog, yn ymwneud yn arbennig â diwygiad a budd Eglwys Cymru, erfyniwn ar eich mawrhydi brenhinol yn rasol i'w hystyried yn deilwng o'u hyrwyddo gerbron y dywydedig Benedict:

Yn gyntaf, os oes cerydd eglwysig yn ein herbyn ni, ein deiliaid, neu ein tir gan y dywydedig arglwydd Benedict neu Clement ei ragflaenydd, yn sefyll, y bydd y dywydedig Benedict yn ei ddileu.

Eto, y bydd unrhyw lwon o ba fath bynnag gennym ni neu bwy bynnag arall o'n tywysogaeth i'r sawl a'u galwai eu hunain Wrban neu Boniffas, a fu farw'n ddiweddar, neu i'w dilynwyr, yn cael eu maddau.

Eto, y  bydd yn cadarnhau ac yn dilysu'r gorchmynion, y cyflwyniadau, hawliau esgobion, trwyddedau, dogfennau nodiadur, a phob peth arall, o amser Gregori XI, o ba rai y gall ddigwydd unrhyw niwed i'n heneidiau neu anfantais i ni ein deiliaid.

Eto, y bydd i Eglwys Tyddewi gael ei hadfer i'w hurddas gynhenid fel y bu o amser Dewi Sant, archesgob a chyffeswr yr eglwys archesgobol, ac wedi ei farwolaeth esgynnodd i'r un lle bedwar archesgob ar hugain, fel y ceir eu henwau yng nghroniclau a llyfrau hynafol eglwys Mynyw, a gwnawn fynegi'r rhain yn brawf, sef, Eliud, Ceneu, Morfael, Mynyw, Haerwnen, Elwaed, Gwrnwen, Llewdwyd, Gwrwyst, Gwgawn, Clydawg, Aman, Elias, Maelyswyd, Sadwrnwen, Cadell, Alaethwy, Novis, Sadwrnen, Drochwel, Asser, Arthwel, Dewi yr ail, a Samson; ac fel eglwys archesgobol y bu ganddi ac y dylai gael yr eglwysi isod yn ddarostynedig iddi, sef, Caer-esg, Caerfaddon, Henffordd, Caerwrangon, Caerlyr, yr hon esgobaeth a symudwyd i eglwysi Cwyntry a Chaerlwytgoed, Llanelwy, Bangor a Llandaf; oherwydd trwy ymosodiadau gorffwyll y sacsoniaid barbaraidd, a drawsfeddiannodd iddynt eu hunain dir Cymru a disodli eglwys Tyddewi, fe'i gwnaethpwyd yn llawforwyn i eglwys Caer-gaint.

Eto y bydd i'r un arglwydd Benedict ddarparu i egwys archesgobol Tyddewi ac eglwysi cadeiriol eraill ein tywysogaeth, esgobion, urddasolion, clerigwyr a churadiaid sydd o leiaf yn hyddysg yn ein hiaith.

Eto, y bydd i'r dywededig arglwydd Benedict ddileu a dirymu pob corfforiad, undeb a meddiannu o eglwysi plwyf yn ein tywysogaeth gan fynachlogydd a cholegau'r Saeson hyd yma, ac y bydd i wir noddwyr yr eglwysi hyn gael eu galluogi i gyflwyno o ordinariaid y lleoedd hynny bersonau addas neu benodi eraill.

Eto, y bydd i'r dywededig arglwydd Bebedict ganiatáu i ni ac i'n disgynyddion, tywysogion Cymru, y bydd ein capelau a'u tebyg yn rhydd ac yn mwynhau'r breintiau, yr esgusodiadau a'r trwyddedau yr oeddynt yn eu mwynhau yn amser ein cyndeidiau, tywysogion Cymru.

Eto, y bydd i ni gael dwy brifysgol neu leoedd astudio cyffredinol, sef un yng Ngogledd Cymru a'r llall yn Ne Cymru, mewn dinasoedd, trefi neu leoedd i'w pennu a'u cyhoeddi gan ein llysgenhadon i'r pwrpas hwn.

Eto, y bydd i'r arglwydd Benedict gondemnio yn heretic a pheri arteithio yn y ffordd arferol Henry o Lancaster, ymwthiwr i deyrnas Lloegr a thrawsfeddiannwr ei choron, a'i ddilynwyr, am iddo o'i wirfodd losgi neu beri llosgi cynifer o eglwysi cadeiriol, lleiandai, ac eglwysi plwyf, a'i fod yn annynol wedi crogi, dienyddio a phedwaru archesgobion, esgobion, offeiriaid a mynachod fel petaent yn ynfydion neu'n gardotwyr.

Eto y bydd i'r un arglwydd Benedict ganiatáu i ni, ein hetifeddion, ein deiliaid a'u dilynwyr, o ba genedl bynnag y bônt, sydd yn rhyfela yn erbyn y dywededig ymwthiwr a thrawsfeddiannwr, cyhyd ag y daliont y ffydd uniongred, faddeuant llawn am ein holl bechodau, a bod y maddeuant i barhau tra pery'r rhyfel rhyngom ni, ein hetifeddion a'n deiliaid, a'r dywededig Henry, ei etifeddion a'i ddeiliaid.

Yn dystiolaeth o hyn gwnaethom ein llythyrau hyn yn agored. Rhoddwyd ym Mhennal ar ddydd olaf Mawrth, ym mlwyddyn ein Harglwydd 1406 ac yn chweched flwyddyn ein teyrnasiad.


Ar y cefn:

Y llythyr trwy ba un y darostyngodd Owain, tywysog Cymru, ei hunan, ei diroedd a'i diriogaeth i awdurdod ein harglwydd y pab (benedict) XIII.

Cedwir y llythyr gwreiddiol yn yr Archives Nationales ym Mharis, Ffrainc. Mae ffacsimili o'r llythyr yng Nghapel Brenhinol Owain Glyndwr ym Mhennal ynghyd ac eitemau o ddiddordeb hanesyddol, gan gynnwys paentiad gan Aneurin Jones o 'Gynulliad Cymreig 1406'.




























  


Wil Boots

Llythyr a ymddangosodd yn Y Casglwr, dyddiad ??

Diddorol iawn oedd y rhifyn diwethaf o'r Casglwr a chefais fwynhâd mawr o ddarllen ysgrif Dewi Jones ar 'Wil Boots'. Wrth ddarllen y rhan olaf o'i ysgrif lle dywed Dewi sut y cyfarfu Wil a'i ddiwedd ar y mynydd ac iddynt ddod 'o hyd i'w gorff yn ddiweddarach yng ngwaelod rhigol serth ar Glogwyn y Garnedd,' atgoffwyd fi o'r nodyn canlynol a ddeuthum ar ei draws mewn hen newyddiadur. Efallai y bydd o ddiddordeb i Dewi a'r darllenwyr.

'Pan oedd y diweddar Gwilym E. Powell (Gwilym Eryri), Milwaukee, Wisconsin, yn gweithio yng Nghwaith Mwyn yr Wyddfa, y darfu i'r llysieuydd uchod a elwid ar lafar gwlad fel 'Wil y Boots', golli ei fywyd tra yn dringo un o gwterydd (gulleys) Clogwyn y Garnedd, neu yn hytrach disgyn ar hyd-ddi, pryd y torrodd ei raff a syrthiodd i ddyfnder mawr. Bu ei gorff heb ei ddarganfod am bum wythnos, a Gwilym Eryri a Wm. Rowlands, Pentre Castell, Llanberis, a ddaeth o hyd iddo, ac adnabyddid y gwter honno hyd 1918 fel 'Cwter Wil y Boots', neu 'Gulley Wil y Boots'.

Deallaf mai 'cwter' yw'r hen enw ar rigol o'r math yma, sef 'gulley' y Saeson. Wrth gwrs, ceir nifer ohonynt ar glogwyni Eryri, megis 'Cwter Fawr', sydd nid ymhell o'r uchod. 'Cwter Wil Ellis', 'Cwter Ogof Arhur' ar y Lliwedd, ac amryw eraill.

Mae hanes diddorol ynglyn â mwynwyr hen with Copr yr Wyddfa yn dringo Cwter Ogof Arthur, ond stori at rhyw dro arall yw honno. Mae'n resyn o beth and yw enwau'r 'cwterydd' yma, a llawer lle arall o ran hynny, ar y mapiau O.S., onid ydyw?

Steffan ab Owain,
Tanygrisiau.

Dyma ateb Dewi Jones …

Marwolaeth Wil Boots

Gyda golwg ar nodyn Steffan ab Owain yn rhyfyn diwethaf Y Casglwr credaf mai da o beth fuasai i mi ychwanegu ychydig o ffeithiau ynglyn â marwolaeth William Williams and oedd ofod ar eu cyfer yn fy erthygl flaenorol.

Gwelais innau'r cyfeiriad mewn hen newyddiadur sydd yn honni i gorff Wil fod allan ar y mynydd am bum wythnos heb ei ddarganfod, ond hollol anghywir yw'r stori hon rwy'n ofni.

Ceir dyddiad y ddamwain, sef y 13 o Fehefin, ar garreg ei fedd, a hefyd yn yr amryw adroddiadau a ymddangosodd mewn cylchgronnau llysieuol a newyddiaduron a gyhoeddwyd o fewn pythefnos i'r digwyddiad – Y Times yn eu plith.

Wrth archwilio Llyfr Cofrestru Angladdau plwyf Llanberis am 1861, gwelir mai ar y 16 o Fehefin y'i claddwyd. Dengys iddo felly gael ei gladdu dridiau wedi'r ddamwain.

Mae'n eithaf posib i Gwilym E. Powell (Gwilym Eryri) fod ymhlith y rhai a ddaeth o hyd i'r corff. Ugain oed a fuasai ar y pryd a bu'n gweithio ym Mwynfeydd Copr Eryri, yn Dywysydd i'r Wyddfa, ac am gyfnod bu un o'r cytiau a adeiladwyd i gyfarfod ag anghenion ymwelwyr dan ei ofalaeth.

Yr oedd William Williams yn enedigol o Bron Farig ger Rhuthun, a byddaf yn meddwl yn aml beth yw hanes yr hen le erbyn heddiw. Tybed a all un o ddarllenwyr Y Casglwr fy ngoleuo?

Mae'n wir fod yr enwau Cymreig ar gwterydd y clogwyni wedi diflannu, ond maent yn parhau yn lloches i'r planhigion alpaidd prin fu'n denu cenedlaethau o fotanegwyr i'w hedmygu (a'u dwyn) dros y blynyddoedd. Gosodwyd carreg wen ar ben un o'r rhain lawer blwyddyn yn ôl. Dyma 'ddi-lythyren garreg goffa' William Williams, yr enwog 'Botanical Guide'.

Dewi Jones,
Dyffryn Nantlle.

26.9.13

Araith Dewi Sant wrth yr Eingl-Sacsoniaid

Nid ymladd a wnewch chwi yn ein herbyn ni,
Ond yn erbyn trefn a phwrpas ein Duw ni.
Gwnaeth ein Duw ni bob dyn ar Ei lun a'i ddelw Ei Hun,
A chreu gwryw a benyw i godi teulu.
A gosod dynion i fyw gyda'i gilydd yn gymdeithasau a chenhedloedd;
Dyna drefn naturiol ein Duw ni.
Dewisodd Duw genedl Israel i'w Bwrpas arbennig Ef,
Ac y mae ganddo Bwrpas i bob cenedl arall;
Nid eu dewis a wnaeth ar gyfri eu rhagoriaethau a'u rhinweddau
Rhag iddynt fod yn falch a hynan-gyfiawn,
Ond eu dewis i'w bwrpas Ef Ei Hun; eu dewis
I'w wasanaethu Ef â'u hamrywiol ddoniau.
Un o'r cenhedloedd hyn yw ein cenedl ni.
Cenedl o saint, beirdd, llenorion a cherddorion
Fydd hi; cenedl a ddengys cymeriad Duw yn ei bywyd,
Ewyllys Duw yn ei chymdeithas, a Gras Duw yn ei gweddi a'i gwaith.
Ac fe geidw Duw hi yn genedl i dywallt Ei fendithion arni,
Tra byddo hithau yn ufuddhau i'w Orchmynion Ef.
Ond y mae hi heddiw yn anufudd ac yn anffyddlon Iddo,
Yn anghofio Ei bwrpas; cenedl gyndyn, ddwl, fydol.
Ond fe ddewisodd Duw weddill bychan ohoni,
Rhai wedi eu dewis ganddo cyn eu geni,
I'w harwain; Illtud ym Mro Morgannwg,
Teilo yn Llandâf, Cadog yn Llancarfan,
Padarn yng Ngheredigion, Cyndeyrn yn Llanelwy,
A Chybi ym Môn. Duw a'u cododd hwy oll.
Ac ymhob argyfwng arall yn ei hanes hi
Fe gyfyd Ef weddill; gwyr a gerdd gyda Duw.
Ac o gerdded a gâr gyfiawnder, rhyddid a chydweithrediad;
Ond fe gânt eu pardduo, eu henllibio, eu herlid a'u newynu,
Ond fe geidw Duw'r genedl er eu mwyn hwy.
A phe concrech chwi â'ch gallu milwrol ein cenedl ni,
Fe welai'r gweddill yn y caethiwed ogoniant eu Duw,
Ei drugaredd, Ei faddeuant, Ei farn, Ei gosb a'i waredigaeth.
Y mae pob Pharo yn codi rhyw Foses.

25.9.13

Y diweddar Mr Samuel Roberts

Erthygl allan o'r Cyfaill Egwysig, Gorffennaf 1916


Mae Eglwys Sant Thomas ym mhlwyf Llandwrog, Caernarfon, yn gruddfan dan y loes o golli hen gymeriad hynod a diddan ar lawer cyfrif. Cofia y lliaws offeiriaid ac eraill sydd o dro i dro wedi ymweliad â'r plwyf am yr hen wr pedwar ugain oed ac uchod oedd mor selog yn y gwasanaethau, mor gynnar ar y ffordd i Dy yr Arglwydd, ac mor ddefosiynol yn y gwasanaethau. Nid les gennym yr arwydd lleiaf i organmol na gorliwio cymeriad yr hen gyfaill Samuel Roberts: fel pawb arall ceid ynddo yntau ei ddiffygion a'i golliadau, ond nid bid sicr ceid ynddo hefyd ragoriaethau a rhinweddau, a rhai y byddai yn dda i'r wlad yn gyffredinol eu meddiannu.

Tipyn yn anllythrennog ydoedd, ac oherwydd hynny nid ydoedd yn weithiwr mawr gyda'r achos da. Ei sêl oedd coron ei fywyd a'i gymeriad. Diau fod gan amgylchiadau boreu oes rywbeth i'w wneud â'r diffyg uchod. "Bachgen o'r dre' – hen dref Caernarfon – ydoedd, wedi ei fagu ar lan y môr, a'i fryd ar fod yn forwr. Bu raid iddo, fel llawer un arall, ddianc heb ganiatâd ei fam ar ei daith gyntaf ar yr eigion, a digwyddodd hynny pan nad oedd ond hogyn bychan yn yr ysgol. Yr oedd bechgyn yn myned allan i weithio yn gynnar iawn y dwthwn hwnnw, ac nid oedd swyddog gorfodol na chyfraith i orfodi myned i'r ysgol. Dioddefodd oddiwrth hyn trwy gydol ei oes, a mynych y cyfeiriai at y golled a gafodd mewn addysg a diwylliant. Bu ei deithiau hirfeithion ar y môr yn anfantais i'w wybodaeth, ac onibai am deimlad crefyddol ambell i gapten yn darllen rhannau o'r Ysgrythur ar y Sul, buasai ei wybodaeth yn llawer llai. Aml y dywedai mai yng nghyfnod ieuenctid yr oedd dysgu, ac fod adeg ym mywyd dyn pan nas gallai wedyn, er pob ymdrech, wneud i fyny er ceisio am y golled. Ychydig o adnodau a phrofiadau'r Gair oedd gan ein brawd yn drysoredig yn ei gof, ac yr oedd ei wybodaeth ysgrythyrol yn brin ac elfennol; er hynny, yr oedd ganddo brofiad gwerthfawr a sylweddol. Yr oedd gwersi'r môr yn llyfr ysbrydoledig iddo. Pan sonid am y môr ar y bregeth byddai yn 'glust i gyd' ar y foment, ac odid na chawsai air â'r pregethwr o berthynas i'r môr. Fodd bynnag, yr oedd y pregethwr hwnnw yn sicr o fod yn un 'da' yn syniad Sam Roberts! Gwedi gweled rhyfeddodau Duw yn eigion moroedd ac ymchwydd eu tonnau teitlai yr Hollalluog fel y 'Brenin mawr', a siaradai lawer am ei lywodraeth, ei ofal, a'i amddiffyniad.

Deuai Sam Roberts i bob cynnulliad Eglwysig tra y caniatäi ei iechyd a'i nerth, ac yr oedd iddo ddrws agored a chroesaw bob amser. Byddai mor hapus a'r gog yn y cyfarfodydd plant, a gwenai mor siriol pan ganmolid hwy am ateb pwnc neu ymddygiad teilwng: teimlai a gwgai drachefn pan orfyddid ceryddu am ryw gamymddygiad neu gilydd. Unwaith gwelwyd yr hen bererin yng Nghyfarfod y Mother's Union, ac nid ynganwyd sill gan neb o wrthwynebiad iddo: iddo ef yr oedd yn wasanaeth Duw, a'i ddymuniad oedd cefnogi yr offeiriad. Dealled y darllenydd ei fod yn old age-pensioner ers blynyddau, a chan fod ganddo amser ar law treuliodd y cyfryw i gynorthwyo achos Duw ar adegau pan na byddai eraill yn gallu presenoli. Bu o gynorthwy dirfawr i ysgrifenydd yr erthygl hon mewn cysylltiad â'r Gwasanaethau Ymbiliadol. Cofiaf yn dda am ei ddywediad ar un boreu Gwener pan and oedd y presennoldeb yr hyn ddisgwyliem. 'Dim ond tri ar adeg mor bwysig!' ebwn i. 'Na, syr', ebai Sam Roberts, 'yr oedd pedwar yno. Yr oedd y Brenin mawr hefo ni'. Yr oedd sylw o'r fath yn godiad calon. Huned mewn hedd.

Diau y bydd yn dda gan ddarllenwyr ieuainc y Cyfaill gael tipyn o hanes rhamantus ein cyfaill ar y môr. Un tro, yn ystod Rhyfel Gartrefol yr Amerig, cychwynnodd o Boston gyda'r llong 'Express' am Loegr. Daliwyd y llong gan yr 'Alabama', lleidr-long feiddgar a chyflym. Galwyd am bapyrau y llong, ac wedi archwiliad manwl gorchymynwyd i ddwylaw yr 'Express' ostwng eu cychod a byrddio y lleidr-long. Gwedi lladrata pob peth gwerth ei gael rhoddwyd yr 'Express' ar dân. Yr oedd yn barod oddeutu haner cant o longwyr eraill yn garcharorion. Bu ein brawd, fel St. Paul gynt, mewn cyffion a heiyrn am bum wythnos; ond rhywfodd cafodd ef ac eraill eu rhyddhau, a daethant yn wasanaethyddion ar fwrdd y lleidr-long. Daliodd y swydd hon am dros flwyddyn, ond cynted byth ag y cafodd gyfleustra i ddianc fforffetiodd ei hawl i ran o 'daledigaeth y wobrwy' (cydrhwng dwy a thair mil o bunnau), a diangodd am fywyd a rhyddid.

Gelwid yr hen gyfaill ar lafar gwlad wrth yr enw 'Sam Roberts, yr Alabama', ac nid anfynych yr apelid at ei falchder trwy ei alw yn 'Gapten Roberts'. Wele ychydig o fanylion am yr Alabama – adeiladwyd y llong gan y Mri. Lavid, Birkenhead, a bu achos o lawer o ddrwgdeimlad cydrhwng y wlad hon a'r Unol Dalaethau. Ar y 31ain o Orffennaf, 1862, dihangodd yn ddirybudd o'r afon Ferswy. Nid oedd iddi enw, a chafodd ei galw yn 'No.290'. Aeth am Terceira, lle y dodwyd arni ynnau mawrion. Cyflenwyd hi hefyd â digonedd o lo a nwyddau angenrheidiol eraill oddiar long arall oedd yn gyfrannog o'r twyll. Dewiswyd un Capten Semmes yn feistr y llomg, galwyd hi wrth yr enw 'Alabama', a chwifiwyd arni faner y Condfederates. Rhifai dwylaw y llong 80, a'r arfau wyth o 32-pounders. Gan ei bod yn gallu morio yn gyflym, bu ei gyrfa yn niweidiol iawn i longau eraill am oddeutu dwy flynedd o amser. Aeth amryw o longau rhyfel i geisio ei dala, ond llwyddodd i'w twyllo am fisoedd lawer. Dywedir iddi ddal a llosgi 65 o longau, a dinistrio eiddo gwerth o leiaf bedair miliwn o ddoleri. Ym mis Mehefin, 1864, suddwyd hi ger Cherbourg gan long yr Unol Dalaethau o'r enw 'Kearsage'. Cymerodd amser maith i wisgo allan gynddaredd yr Unol Dalaethau tuag atom am adael i'r llong hon fyned i'r môr, a bu gorfodaeth ar ein gwlad ni yn y flwyddyn 1872, gwedi gwrandawiad o'r achos mewn llys cyflafareddol, dalu y swm o £3,299,166 i fodloni yn derfynol hawliau yr Unol Dalaethau ar ein Llywodraeth.

Cafodd ein cyfaill gladdedigaeth barchus. Daeth côr yr Eglwys a'r aelodau ynghyd yn gryno, a dangoswyd pob parch i'w goffadwriaeth. Gadawodd ei oriawr yn anrheg i'r Eglwys am ei gofal ohono.

Dymunwn ddiolch i Olygydd yr Herald, Caernarfon, am fenthyg y darlun hwn ohono.

Cofio Theo

Teyrnged gan Elin Llwyd Morgan i'w thad-yng-nghyfraith,
Theo Davies, y saer a chrefftwr, Glyn Ceiriog

Ddiwedd mis Mai, bum i a'm cymar yng nghynhebrwng mam cyfaill i ni. Angladd Gatholig oedd hi, yn Tile Hill, maestref yng ngorllewin Coventry a anfarwolwyd yn lluniau paent model Airfix yr artist lleol George Shaw, a nenwebwyd ar gyfer Gwobr Turner ddwy flynedd yn ôl.

Hoffais Coventry yn arw er gwaetha'r glaw, a mwynheais yr angladd a'r cwmni er gwaetha'r amgylchiadau trist. Fel ein cyfaill, roedd yna rywbeth hynod o glên a dirodres am y ddinas a'i phobl, ac roedd gan y ddau ohonom ryw fath o gysylltiad â'r lle.

Bu fy nhaid yno yn diffiwsio ffrwydron (sef ei waith yn y chwarel) ar ôl Blitz Tachwedd 1940, pan fomiwyd y ddinas gan y Luftwaffe gan ladd dros 500 o bobol a dinistrio dwy ran o dair o adeiladau'r ddinas, gan gynnwys yr hen gadeirlan. A bu ewyrth i'm cymar yn gweithio i gwmni moduron Triumph yn ystod twf diwydiannol rhyfeddol y ddinas o'r 50au i'r 70au.

Fis yn ddiweddarach, roedd angladd arall ar ein gwarthaf wedi i'm tad-yng-nghyfraith farw ar ôl brwydr fer ond lew yn erbyn niwmonia.

Er bod Theo yn 87, roedd yn sioc enbyd i ni i gyd ac yntau'n dal yn rhyfeddol o sionc a heini. Dim ond deuddydd cyn iddo fynd i'r ysbyty, bu'n farneisio bar cefn newydd Y Dderwen – tafarn sydd ar fin ailagor fel menter fusnes lleol – a doedd dim llawer yn ôl ers i mi ei weld ar ben to ei dy yn brwsio mwsog oddi arno, a'i sigaret arferol yn ei geg.

Brodor o Nantyr, Dyffryn Ceiriog, oedd Theo, a fwriodd ei brentisiaeth fel saer olwynion cyn mynd ymlaen i fod yn saer coed (er iddo golli dau fys ar ôl damwain â llif) a sefydlu ei gwmni ei hun. Ymhlith ei ddodrefn crefftus yr oedd cadeiriau eisteddfodol (fel un Eisteddfod Genedlaethol Yr Wyddgrug 1991) ac yr oedd hefyd yn atgyweiriwr heb ei ail. Ef a sefydlodd Grefftau Ceiriog yn y 70au, ar y cyd â dau o'i gyfeillion bore oes, Idris Davies ac Islwyn Ffowc Elis.

Theo, ar y cyd ag uned anafiadau cefn Ysbyty Orthopedig Gobowen, a ddatblygodd yr Oswestry Frame arloesol, sef ffrâm sefyll ar gyfer pobol wedi'u parlysu. Erbyn hyn, cynhyrchu offer meddygol y mae Theo Davies a'i Feibion yn bennaf, a'r cynnyrch hwnnw'n cael ei ddosbarthu i bob cwr o'r wlad o'r gweithdy (hen felin wlân) ym mhentref Glyn Ceiriog.

Dyn ei filltir sgwâr oedd Theo. Er hynny, nid 'country lump' mohono (fel y galwai ambell greadur go wledig!) ond ffigwr trwsiadus oedd yn torri cyt yn ei siwtiau a'i hetiau. Roedd yn briod â Sydney ers dros hanner can mlynedd, y ddau'n gymeriadau unigryw a weddai i'w gilydd i'r dim. Roedd yn aelod brwd a blaenllaw o Ymddiriedolaeth Trên Bach y Glyn – trên a arferai redeg ar hyd y dramffordd a gysylltai'r chwareli llechi o gwmpas Dyffryn Ceiriog – sydd wrthi'n creu canolfan dreftadaeth yn hen sied injan y trên yn y pentre.

Roedd yna rywbeth cynnes a diniwed iawn am Theo. Roedd bob amser yn groesawgar a chymwynasgar, yn daid arbennig i'w naw o wyrion, â'r berthynas rhyngddo a'm mab Joel yn arbennig o glos (a'r ddau ohonynt yn hoff iawn o'u cynefin ac yn hoffi cadw at drefn feunyddiol).

Fel perffeithydd, tybiai'n aml mai fo wyddai orau – reit debyg i gymeriad 'You don't wanna do it like that!' Harry Enfield ar brydiau – a byddai diwrnod braf o eistedd yn yr ardd yn siwr o gael ei ddrysu gan Theo yn chwarae hefo strimar drws nesa!

Yn awr ei fod wedi mynd, bydd yr hiraeth amdano yn fwy llethol na swn unrhyw strimar. Ond cafodd fywyd da, ac fe fu farw'n gyflym a di-boen. Fel hyn, fe gawn ei gofio fel yr oedd, yn fythol ffit ac ifanc ac yn gymeriad ar ei ben ei hun.

Cyhoeddwyd yn Barn, Gorffennaf/Awst, 2013